Wincenty Pol 2

KIM JEST WINCENTY POL?

Wincenty Pol (1807 - 1872) to postać niezwykle ciekawa: światowej klasy geograf, krajoznawca, etnograf, a przede wszystkim wybitny poeta.

Był członkiem wielu towarzystw naukowych: Polskiej Akademii Umiejętności, Towarzystwa Niemieckiego w Królewcu, Towarzystwa Niemieckiego w Lipsku, Towarzystwa Nauk Przyrodniczych w Pradze.

W 1807 roku urodził się w rodzinie o korzeniach niemiecko-francuskich, choć jego serce należało do Polski. Młodość Pola związana była z działaniami patriotycznymi. Spędził ją na walce z zaborcą, w powstaniu listopadowym i konspiracji u boku znanego romantyka, Seweryna Goszczyńskiego. Za swoje zasługi dla kraju został odznaczony orderem Virtuti Militari.

Pol był wszechstronnie wykształcony - pobierał nauki w Tarnopolu i Lwowie. Już w wieku 23 lat wykładał nawet literaturę niemiecką na Uniwersytecie Wileńskim.

Stopniowa utrata wzroku nie powstrzymała go od prowadzenia aktywnego życia naukowego. W wieku 42 lat został mianowany kierownikiem katedry geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim (1849).

Gdy w 1868 roku stracił wzrok zupełnie, nie ograniczało to jego aktywności życiowej i społecznej. Nadal wygłaszał publiczne odczyty, uczestniczył w życiu literackim i towarzyskim.

Wincenty Pol zmarł w roku 1872, nie doczekawszy się ziszczenia marzeń o wolnej Polsce. W dowód wdzięczności za zasługi na polu literackim i naukowym, został pochowany na Skałce w Krakowie wśród innych wybitnych polskich osobistości.

 

CO WSPÓLNEGO MA POL ZE ŚMIAŁĄ WISŁĄ?

Wincenty Pol jest osobą, która nadała nazwę nowo powstałemu ujściu Wisły do morza - Śmiała Wisła.

Był pierwszym Polakiem, który stworzył dokładny opis hydrograficzny terenów Żuław Wiślanych, na których przebywał dwukrotnie. Po raz pierwszy Wincenty Pol znajdował się w okolicy Wyspy Sobieszewskiej jako żołnierz internowany po powstaniu listopadowym w 1831/32 roku. Po raz kolejny w 1842 roku, gdy pisał Na groblach i udawał się w podróż do Saksonii.

 

CO NAPISAł WINCENTY POL?

Pierwsze próby literackie Wincenty Pol podjął w 1832 roku w Dreźnie, gdzie poznał Adama Mickiewicza, który pozytywnie wyraził się o jego poezji: Czytałem coś napisał; daję Ci patent na pisanie piosenek... Zejdę do chaty i małego dworku i mów tym językiem, jaki zacząłeś1.

Biorąc do serca rady wieszcza narodowego, stworzył Pieśń o ziemi naszej (1835, wyd. całości 1843) i Pieśni Janusza (1835). Później Historię szewca Kilińskiego (1843), Gawędę dorsza... (1845), Wita Stwosza (1857), trylogię Pamiętniki J. P. Benedykta Winnickiego (1853–55), Pacholę hetmańskie (1862), Stryjanka (1861), Legenda o św. Janie Kantym (1868), Pan starosta Kiślacki (1873).

W oparciu o prace światowej sławy naukowców (Alexandra von Humboldta i Carla Rittera) powstały dzieła takie, jak: Pięć części świata w zarysie, Oceanografia, Geografia starożytnego świata, Geografia fizyczna, Geografia handlowa, Geografia Ziemi Świętej (1863), Rzut oka na północne stoki Karpat i przyległe im krainy (1851), Północny wschód Europy pod względem natury (1875)i Hydrografia (1875).

Nie tylko jego zainteresowania geograficzne, lecz także etnograficzno-folklorystyczne stały się inspiracją do tworzenia poetyckich cyklów opisów ziem polskich oraz dzieł takich, jak poemat Mohort. Rycerz Kresowy (1851) i Rok myśliwca (1870).

 

CZYM PASJONOWAŁ SIĘ WINCENTY POL?

Już w latach studenckich Pol stał się namiętnym podróżnikiem – początkowo wędrował po terenach Podola, Wołynia i Ukrainy, później po Europie Zachodniej, jednak najwięcej uczuć żywił do ziem południowej Polski.

To tutaj, w Gołogórach, podczas gwałtownej burzy odkrył swoją pasję geograficzną, która zajmowała go do końca życia.

 

CO ZAWDZIĘCZAMY WINCENTEMU POLOWI?

Głęboka miłość do ziemi i ludu uczyniła Pola naukowcem z powołania. Mimo braku wykształcenia kierunkowego udało mu się stworzyć podwaliny nowoczesnej geografii i współczesnej polskiej nauki.

Jego katedra geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim była pierwszym tego typu instytutem badawczym w Polsce, a drugi na świecie (po ritterowskim w Berlinie)!

Pol stał się mentorem wielu przyszłych geografów, etnografów i pedagogów (Gloger, Mosbach). Za pomocą „ekskursji” (wycieczek krajoznawczych), rozpalił w nich miłość do ziemi ojczystej i zainicjował dalsze rozprawy na temat niezbadanych wcześniej terenów Polski. Sam zajął się między innymi terenem Kaszub.

Chęć zbudowania polskiej nauki była dla niego wyrazem głębokiego patriotyzmu. W czasach zaborów podjął polemikę z poglądami naukowców niemieckich i rosyjskich. Wychodził otwarcie z koncepcją Polski jako kraju niezależnego (także na polu naukowym), który może istnieć jako samodzielna jednostka polityczna: źle dziś w świecie całemu krajowi, ażeby miał być bez naukowego znaczenia2.

Niewiele osób jest świadomych, że wiele powszechnie znanych terminów, w tym: Żuławy, Pomorze, turnie oraz nizina, wprowadził do języka naukowego właśnie Wincenty Pol.

 

GDZIE MOŻNA ZNALEŹĆ ŚLADY WINCENTEGO POLA?

Dowodem pamięci i wdzięczności dla działalności Wincentego Pola są takie miejsca, jak: Centrum Wystawiennicze Wyspy Sobieszewskiej i Ujścia Wisły im. Wincentego Pola w Gdańsku-Sobieszewie, Muzeum Biograficzne Wincentego Pola w Lublinie oraz drewniany krzyż znajdujący się w Dolinie Kościeliskiej w Tatrach.

 

 


 

1J. Sobczak, ***, Warszawa 1989, s. 6.

2W. Pol [za:] S. Niemcówna, Wincenty Pol jako geograf, Kraków 1923, s. 75.